Қазақстан жастарының жыныстық денсаулығы: жыныстық өмірдің басталу жасы, жүктілік және фертильділікке әсері

Репродуктивті денсаулық · деректерге шолу

Қазақстандық жасөспірімдер мен жастар жыныстық өмірді қашан бастайды, олардың арасында жүктілік қаншалықты жиі кездеседі және болашақ фертильділікке шын мәнінде не қауіп төндіреді. ЮНФПА-ның 2018 және 2024 жылғы зерттеулерінің деректері мен ДДСҰ ұсынымдарын сабырмен, фактілерге сүйеніп талдаймыз.

Бір сөйлеммен айтқанда: алғашқы жыныстық қатынастың ерте жасы өздігінен бедеулікке әкелмейді. Қауіп қорғалмаған қатынастармен, емделмеген инфекциялармен және түсіктермен байланысты, ал оның көбінің алдын алуға болады.

жас

15–19 жастағы жасөспірімдердің жыныстық өмірді бастауының орташа жасы (екі жыныс)

ЮНФПА Қазақстан, 2024 жылғы сауалнама

15–19 жастағы жасөспірімдердің жыныстық қатынас тәжірибесі бар

ЮНФПА Қазақстан, 2024 жылғы сауалнама

жыныстық тәжірибесі бар 15–19 жастағы қыздардың жүкті болғаны туралы хабарлады: әр жетіншісі

ЮНФПА Қазақстан, 2024 жылғы сауалнама

жыныстық тәжірибесі бар 15–19 жастағы жасөспірімдер соңғы қатынаста мүшеқап қолданбаған

ЮНФПА Қазақстан, 2024 жылғы сауалнама

Мақаладағы сандар жарияланған есептер мен ресми материалдардан алынды. Дереккөз әр графиктің астында және «Дереккөздер» бөлімінде көрсетілген. 2018 және 2024 жылғы зерттеулер әртүрлі іріктемелерде жүргізілгендіктен, оларды тек шамамен салыстыруға болады.

Жыныстық өмірдің басталу жасы

Қазақстанда БҰҰ Халықты қоныстандыру қорының (ЮНФПА) қолдауымен жастардың репродуктивті денсаулығы бойынша әлеуметтік зерттеулер тұрақты жүргізіледі. Ең толық деректер 2018 және 2024 жылдарға қатысты.

2018 жылғы зерттеуде 15–19 жастағы жасөспірімдер сұралды, олардың 1284-інде жыныстық қатынас тәжірибесі болған. Осы топта алғашқы қатынастың орташа жасы 16,52 жас болды: қыздарда 17,26, ұлдарда 16,3. Қала (16,49) мен ауыл (16,63) арасындағы айырмашылық статистикалық тұрғыдан маңызсыз болып шықты.

2024 жылғы сауалнамада 15–19 жастағы жасөспірімдерде жыныстық өмірдің басталу жасы орта есеппен 16,8 жас, 20–24 жастағы жастарда 18 жас болды. Бұл мәндер екі жынысқа бірге берілген. 15–19 жастағы жыныстық тәжірибесі бар жасөспірімдердің 15,6%-ы жыныстық өмірді 15 жаста немесе одан ертерек бастаған.

Алғашқы жыныстық қатынастың орташа жасы, жыл

Дереккөздер: ЮНФПА Қазақстан, 2018 жылғы зерттеу (6-кесте, жыныстық тәжірибесі бар 1284 жасөспірім) және 2024 жылғы сауалнама бойынша қысқаша есеп. 2024 жылғы деректер екі жынысқа бірге берілген.

Дегенмен жасөспірімдердің көпшілігі әлі жыныстық өмір сүрмейді. Жыныстық қатынас тәжірибесі 15–19 жастағы жасөспірімдердің 20,2%-ында және 20–24 жастағы жастардың 56,8%-ында бар.

Қала мен ауыл: айырмашылық бар ма

ЮНФПА-ның 2018 жылғы зерттеуінде (15–19 жастағы 4360 жасөспірім) жауаптар елді мекен түрі бойынша салыстырылды. Айырмашылықтар шағын, бірақ графиктегі бес көрсеткіштің бәрі бойынша статистикалық маңызды (p<0,05). Ең бастысы — білімнің жалпы деңгейі: АИТВ туралы бес негізгі сұрақтың бәріне жасөспірімдердің тек 9,1%-ы дұрыс жауап берген.

Қала мен ауыл: 15–19 жастағы жасөспірімдер, 2018, %

Дереккөз: ЮНФПА Қазақстан, 2018 жылғы зерттеу, n=4360 (5, 29, 31, 33, 35-кестелер). «Мүшеқаптың неден қорғайтынын біледі» және «ЖЖБИ емдеу ережелерін біледі» блоктың екі сұрағына да дұрыс жауапты білдіреді; «АИТВ туралы толық білім» бес сұрақтың бәріне дұрыс жауапты білдіреді.

Қыздар мен жас әйелдер арасындағы жүктілік

2024 жылғы сауалнама бойынша жүктілік тәжірибесі туралы 15–19 жастағы барлық қыздардың 1,9%-ы және 20–24 жастағы барлық жас әйелдердің 17,7%-ы хабарлаған. Тек жыныстық өмір сүретіндерді есептесек, көрсеткіш жоғары: 15–19 жастағы әр жетінші қызда (14,3%) және 20–24 жастағы әр үшінші жас әйелде (37,4%) жүктілік болған.

Жасөспірімдерде жүктіліктің жартысынан азы (46,7%) босанумен, үштен бірі (33,3%) өздігінен түсікпен, бестен бірі (20%) жасанды түсікпен аяқталған. Есеп авторларының айтуынша, жасөспірімдердегі жүктіліктің көпшілігі жоспарланбаған.

Сол есептегі тағы бір алаңдатарлық белгі: жүктілігі түсікпен аяқталған 20–24 жастағы жас әйелдердің әр бесіншісі (21,6%) түсікті үй жағдайында жасаған. Авторлар бұл асқыну қаупін арттыратынын атап өтеді. ДДСҰ бағалауы бойынша, қауіпті түсіктің асқынулары түтіктік бедеуліктің себептерінің бірі болып табылады.

Жасөспірімдер арасындағы туу көрсеткіші: Қазақстан және көршілер

Дүниежүзілік банктің 2024 жылғы деректері бойынша Қазақстанда 15–19 жастағы 1000 қызға шаққанда 17,4 босану тіркелген. Бұл Тәжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан мен Түрікменстаннан және әлемдік орташа деңгейден (38,3) төмен, бірақ Еуропа мен Орталық Азияның орташа көрсеткішінен (11,4) және Еуроодақтан (6,5) жоғары. Қазақстандағы көрсеткіш төмендеп келеді: 2017 жылы 25,0, 2021 жылы 22,0, 2024 жылы 17,4.

Жасөспірімдер арасындағы туу көрсеткіші, 2024: 15–19 жастағы 1000 қызға шаққандағы босану

Дереккөз: Дүниежүзілік банк, SP.ADO.TFRT индикаторы (БҰҰ бағалаулары, World Population Prospects), деректер 2026 жылғы 8 қазанда жаңартылған.

Ерте жыныстық қатынас фертильділікке әсер ете ме

Алғашқы қатынастың ерте жасы өздігінен әйелді бедеу етпейді. Репродуктивті денсаулыққа басқа факторлар зиян келтіреді және олар кез келген жаста кездеседі: қорғалмаған жыныстық қатынас, емделмеген инфекциялар, дәрігерге кеш жүгіну және түсіктер, әсіресе қауіпті түсіктер. ДДСҰ әйел бедеулігінің себептерінің бірі ретінде жыныстық жолмен берілетін инфекцияларды (ЖЖБИ) емдемеу немесе қауіпті түсіктің асқынулары салдарынан жатыр түтіктерінің зақымдануын атайды.

Тізбек былай көрінеді: емделмеген ЖЖБИ → кіші жамбас ағзаларының қабыну аурулары → жатыр түтіктеріндегі жабысқақтар мен өткізгіштіктің бұзылуы → жүкті болудағы қиындықтар немесе жатырдан тыс жүктілік.

Симптомсыз инфекциялар

2024 жылы жыныстық тәжірибесі бар әр бесінші жас адам (22%) ЖЖБИ-ге тән симптомдар туралы хабарлаған: әйелдердің 33,2%-ы және ерлердің 14,9%-ы. Олардың тек 47,1%-ы көмекке жүгінген. ДДСҰ ЖЖБИ-дің көпшілігі симптомсыз өтетінін атап өтеді.

Кіші жамбас ағзаларының қабынуы

CDC деректері бойынша бұл қабынуды жиі ЖЖБИ, мысалы хламидиоз бен гонорея тудырады. Қауіп 25 жасқа дейінгі жыныстық белсенді әйелдерде жоғары. Осы аурумен ауырған шамамен әр сегізінші әйел жүкті болуда қиындыққа тап болады.

Қорғаныс әлсіз. 2024 жылы жыныстық тәжірибесі бар 15–19 жастағы жасөспірімдердің 27,8%-ы және 20–24 жастағы жастардың 38,4%-ы соңғы қатынаста мүшеқап қолданбаған. Денсаулық сақтау министрлігінің 2024 жылы Ulysmedia келтірген деректері бойынша Қазақстандағы ерлі-зайыпты жұптардың шамамен 15–17%-ы бедеуліктен зардап шегеді.

Ұлдарға: өз денсаулығың туралы не білу маңызды

ЮНФПА-ның 2018 жылғы зерттеуінде жыныстық қатынас тәжірибесі 15–19 жастағы ұлдардың 43,5%-ында және қыздардың 14,1%-ында болған. 2024 жылғы сауалнамада жыныстық өмірді 15 жасқа дейін ұлдардың 13,3%-ы және қыздардың 5,4%-ы бастаған.

ДДСҰ деректері бойынша ерлерде хламидиоз аталық без қосалқысының қабынуын (эпидидимит) тудыруы, ал сирек жағдайларда бедеулікке әкелуі мүмкін. Хламидиоз антибиотиктермен емделеді және екі серіктес те емделуі керек, әйтпесе қайта жұқтыру мүмкін. Бедеулік әйел факторымен де, ер адам факторымен де байланысты болуы мүмкін. Ер адамдарға арналған талдаулар тізімі «Анализы для мужчин перед зачатием» материалында (орыс тілінде) берілген.

Қазақстандағы АПВ-ға қарсы екпе

Адам папиллома вирусы (АПВ) жыныстық жолмен беріледі және өте жиі кездеседі. ДДСҰ деректері бойынша ағза инфекциялардың шамамен 90%-ын өздігінен жеңеді. Онкогенді типтермен созылмалы инфекция жатыр мойнының ісік алдындағы өзгерістеріне, ал емделмесе 15–20 жыл ішінде қатерлі ісікке әкелуі мүмкін.

Кімге тегін егіледі

11 жастағы қыздарға: 6 ай аралықпен екі доза (2024 жылдан бастап қуып жету вакцинациясы аясында 12–13 жастағы қыздарға да);
2026 жылғы 14 мамырдан бастап қосымша 14–17 жастағы қыздарға: 0–2–6 ай схемасы бойынша үш доза.

Екпе ерікті, ата-ананың жазбаша келісімімен мектеп медициналық кабинеттерінде немесе тіркелген емханада жүргізіледі. Үкімет АПВ-ның 6, 11, 16 және 18 типтеріне қарсы төрт валентті вакцина сатып алды.

Фертильділік туралы маңызды ескерту. АПВ-ға қарсы екпе жатыр мойны обырынан және АПВ-мен байланысты ауруларынан қорғайды, бірақ хламидиоз бен гонореядан қорғамайды. ДДСҰ дәл осы инфекцияларды кіші жамбас ағзаларының қабынуы мен түтіктік бедеуліктің негізгі себептері деп атайды. Сондықтан егілгендерге де мүшеқап пен ЖЖБИ-ге тұрақты тексеру қажет.

Қазақстанда қайда жүгінуге болады

Жастар денсаулық орталықтары

Ұлттық қоғамдық денсаулық сақтау орталығының деректері бойынша 2023 жылғы қарашада елде 136 жастар денсаулық орталығы жұмыс істеген. Олар 10–18 жастағы жасөспірімдер мен 18–29 жастағы жастарды МӘМС аясында тегін қабылдайды, тұрғылықты жеріне қарамастан кез келген орталыққа жүгінуге болады. Мұнда гинеколог, уролог, дерматовенеролог және психолог кеңес береді, ЖЖБИ диагностикасы мен емі жүргізіледі.

Өңірлер бойынша орталықтардың мекенжайлары ҰҚДСО сайтында жарияланған.

АИТВ-ға анонимді тест

Денсаулық туралы кодекске сәйкес АИТВ-ға ерікті анонимді немесе құпия тексерілуді ТМККК аясында мемлекеттік денсаулық сақтау ұйымдарында, оның ішінде тіркелген емханада тегін өтуге болады. Анонимді тестілеу кезінде құжаттар қажет емес: тексерілушіге бірегей код беріледі.

Ата-анасыз неше жастан

16 жастан бастап адам профилактикалық және консультациялық-диагностикалық көмекке өзі келісім бере алады (хирургиялық араласулар мен жүктілікті үзуді қоспағанда). 16 жасқа дейін көмек ата-ананың немесе заңды өкілдердің жазбаша келісімімен және олардың қатысуымен көрсетіледі.

ТМККК және МӘМС

ТМККК (тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі) барлық азаматтарға қолжетімді, оған, мысалы, АИТВ-ға тестілеу кіреді. Жастар денсаулық орталықтарының қызметтері МӘМС аясында көрсетіледі.

Жүктілікті жоспарласаңыз: алдын ала не істеу керек

Серіктесіңізбен бірге ЖЖБИ-ге тексеріліңіз. CDC 25 жасқа дейінгі жыныстық белсенді әйелдерге жыл сайын хламидия мен гонореяға тест тапсыруды ұсынады. Екі серіктес те емделуі керек.
Гинекологқа баруды кейінге қалдырмаңыз, егер іштің төменгі жағында ауырсыну, әдеттен тыс бөліністер, етеккір аралығында немесе жыныстық қатынастан кейін қанды бөліністер болса.
Өмір салтын қайта қараңыз. ДДСҰ темекі шегуді, алкогольді шамадан тыс тұтынуды және семіздікті фертильділікті төмендетуі мүмкін факторларға жатқызады.

ДДСҰ анықтамасы бойынша бедеулік деп 12 ай және одан да көп уақыт бойы контрацепциясыз тұрақты жыныстық өмір сүргенде жүктіліктің болмауы саналады.

Ата-аналарға: жасөспіріммен жыныстық денсаулық туралы қалай сөйлесу керек

ДДСҰ кешенді жыныстық ағарту туралы ақпараттық бюллетенінде мұндай білім беру жыныстық белсенділікті арттырмайтынын жазады. ЮНИСЕФ жасөспірімді белсенді тыңдауға, «иә» немесе «жоқ» деп қана жауап беруге болмайтын ашық сұрақтар қоюға, сөйлесуге мәжбүрлемеуге және «қажет болсам, қасыңдамын» деп жеткізуге кеңес береді.

Жиі қойылатын сұрақтар

Ерте алғашқы жыныстық қатынас өздігінен бедеулікке әкеле ме?

Жоқ. Алғашқы қатынастың жасы өздігінен фертильділікті анықтамайды. Қауіп оның салдарымен байланысты: емделмеген ЖЖБИ, кіші жамбас ағзаларының қабынуы және түсіктердің асқынулары.

Қазақстан жастары жыныстық өмірді әдетте қай жаста бастайды?

ЮНФПА-ның 2024 жылғы сауалнамасы бойынша жыныстық өмірдің басталуының орташа жасы 15–19 жастағы жасөспірімдерде 16,8 жас, 20–24 жастағы жастарда 18 жас болды (екі жыныс).

ЖЖБИ жүкті болуға қалай кедергі келтіреді?

Емделмеген хламидиоз бен гонорея кіші жамбас ағзаларының қабынуын тудыруы мүмкін. Жатыр түтіктерінде тыртықтар мен жабысқақтар пайда болып, жүкті болуды қиындатады немесе жатырдан тыс жүктілік қаупін арттырады.

АПВ-ға қарсы екпе хламидиоздан қорғай ма?

Жоқ. Вакцина тек АПВ-дан қорғайды. Хламидиоз бен гонореядан мүшеқап қорғайды, ал оларды анықтауға тұрақты талдаулар көмектеседі.

Жастар денсаулық орталығына кім жүгіне алады?

10–18 жастағы жасөспірімдер мен 18–29 жастағы жастар. Көмек МӘМС аясында, елдің кез келген орталығында, тұрғылықты жеріне қарамастан тегін көрсетіледі.

АИТВ-ға анонимді және тегін тест тапсыруға бола ма?

Иә. Денсаулық туралы кодекске сәйкес АИТВ-ға ерікті анонимді немесе құпия тексерілу ТМККК аясында мемлекеттік денсаулық сақтау ұйымдарында тегін жүргізіледі.

Жүктілік болмаса, дәрігерге қашан жүгіну керек?

ДДСҰ бедеулікті контрацепциясыз 12 ай тұрақты жыныстық өмірден кейін жүктіліктің болмауы деп анықтайды. Бұрын кіші жамбас ағзаларының қабынуы немесе түсіктер болса, дәрігерге ертерек жүгінген жөн.

Дереккөздер

Медициналық ескерту. Материал анықтамалық сипатта және дәрігердің кеңесін алмастырмайды. Оны өздігінен диагноз қою және емделу үшін пайдаланбаңыз. Инфекция белгілері, ауырсыну немесе жүктілік күдігі болса, дәрігерге немесе жастар денсаулық орталығына жүгініңіз. Толығырақ: roddom.kz медициналық ескертуі.